Недела на хаос во Северна Македонија — и кризата што владата реши да ја емитува на телевизија

Судење за пожар, пропуштен рок за ЕУ, истрага за трговија со човечки мозоци, рекордна заплена на дрога. И ѕид-до-ѕид медиумско покривање на Роми што палат гуми.

Од Менсур Халити

Во една нормална недела, која било од актуелните кризи во Северна Македонија би доминирала во вестите.

Најголемото корупциско судење во земјата — со 35 обвинети, меѓу кои и двајца поранешни министри — продолжува во Скопје поради пожарот во ноќниот клуб во кој минатиот март загинаа 63 тинејџери. На 10 февруари, владата ќе пропушти клучен рок во процесот на пристапување кон ЕУ, без да направи сериозен напор да го исполни. Обвинителството отвори истрага за извоз на човечко мозочно ткиво во Соединетите Американски Држави, поттикната од документи поврзани со случајот Џефри Епстин. А пратка од пет тони марихуана — најголемата заплена на дрога во историјата на регионот — е поврзана со политички фигури.

Наместо тоа, македонските медиуми поминаа три дена со непрекинато покривање на протести на Роми кои палат гуми.

Ова не е случајност. Ова е избор — и разбирањето зошто владата го направи тој избор открива сè за тоа како функционира Северна Македонија.

Поводот

Ромски демонстранти блокираа автопати во најмалку три града оваа недела, барајќи враќање на возилата конфискувани според новиот систем за сообраќаен надзор „Безбеден град“. Автоматската мрежа од камери, пуштена во употреба во декември, регистрираше 110.000 прекршоци во првите 24 часа. Според новите измени, возилата може да се конфискуваат за тешки прекршоци. За ромските заедници, со 73 проценти невработеност и речиси целосна зависност од неформална работа, конфискацијата значи економска смрт.

Барањата на демонстрантите — возачки дозволи без полагање испит, враќање на конфискуваните возила — звучат неразумно сè додека не се разбере замката. Самите судови во Северна Македонија потврдија дека државата сноси одговорност за тоа што Ромите се оставени без основна документација. Без лична карта, не можете да се запишете во училиште. Без училиште, не можете да добиете возачка дозвола. Државата што сега бара усогласување, со децении го правеше усогласувањето невозможно.

Министерството за внатрешни работи не одговори на барањата за дијалог. Не предложи никаква патека кон усогласување.

Споредбата

Кога камионџии од четири балкански земји ги блокираа граничните премини кон ЕУ од 26 до 30 јануари — предизвикувајќи проценета загуба од 100 милиони евра дневно — владите веднаш започнаа преговори. Возачите од Црна Гора ја прекинаа блокадата по само еден состанок. Европската комисија ги призна професионалните возачи како посебна категорија. Кризата беше решена за помалку од една недела.

Кога Ромите ги блокираа патиштата, одговорот беше молк. Нема состаноци. Нема предлози. Нема изјави од министри. Само сензационалистичко медиумско покривање 72 часа без прекин.

Разликата не е во сложеноста. Ромската ситуација е поедноставна — 90-дневен грејс-период не би чинел ништо. Разликата е во влијанието. Камионџиите ја парализираат трговијата. Ромите, без ниту еден пратеник во парламентот за првпат од 1989 година, не парализираат ништо освен медиумскиот циклус.

И токму тоа се покажа како она што ѝ треба на владата.

Решенијата што не беа понудени

Ако владата сакаше оваа криза да заврши, тоа би било лесно.

90-дневен грејс-период за усогласување со документацијата — без никаков трошок, со една министерска изјава.

Итна помош за издавање документи во погодените општини — лични карти, изводи, потврди за живеалиште — со едноставно прераспределување на кадар.

Патека за образование на возрасни граѓани кои никогаш не завршиле основно училиште (услов за возачка дозвола) — најавена на една прес-конференција.

Амнестија за регистрација на возила со намалени такси, која всушност би ги зголемила даночните приходи внесувајќи ги неформалните возила во системот.

Ова не се радикални идеи. Ова се стандардни мерки што секоја влада би ги разгледала доколку сака да стави крај на немири. Владата на Мицкоски јавно не понуди ниту една од нив.

Хаосот што не сакаат да го гледате

Судењето за пожарот: Триесет и пет обвинети, меѓу кои и поранешниот министер за економија Крешник Бектеши (во притвор) и поранешни градоначалници на Кочани, се соочуваат со обвиненија за пожарот во ноќниот клуб „Пулс“ во март 2025 година. Објектот работел незаконски со фалсификувани дозволи со години. Во воведниот збор, обвинителот Борче Јанев изјави: „Ниту еден од обвинетите не сакаше да ја види опасноста што со години демнеше. Но тоа беше нивна должност.“ Судењето продолжува во четврток. Добило помалку медиумско внимание од гумите што горат.

Рокот за ЕУ: 10 февруари е крајниот рок за уставни измени за признавање на етничките Бугари — измени што бараат двотретинско мнозинство кое владата го нема и не го побара. Пропуштањето значи уште една година европски чистилиште. Исто така значи избегнување на судир со националистичката база што ѝ донесе на ВМРО-ДПМНЕ најсилен локален изборен резултат по години. Рокот ќе помине. Покривањето — не.

Истрагата за мозочното ткиво: Оваа недела, обвинителството отвори предмет за извоз на човечко мозочно ткиво од Македонија во САД за истражувачки цели, поттикнат од документи поврзани со случајот Епстин. Ткивото — околу 1.000 мозочни примероци, вклучувајќи и самоубиства — било собиранo во 1990-тите и 2000-тите преку соработка со Универзитетот Колумбија. Сега Одделот за организиран криминал испитува дали биле прекршени законите. Скандал со Епстин, човечки органи и американски универзитети нормално би доминирал со недели.

Заплената на дрога: Пратка од пет тони марихуана — најголемата во историјата на регионот — беше пресретната кон крајот на јануари. Се наведуваат политички врски. Покривањето е пригушено.

Секоја од овие приказни може да урне влада. Заедно, тие ја претставуваат најопасната недела за администрацијата на Мицкоски.

Корисната криза

Затоа владата ја избра единствената криза што не ја чини ништо.

Ромските протести нудат нешто што ниту една од другите приказни не го нуди: негативец што ја обединува, а не ја дели базата. Судењето за пожарот инкриминира функционери. Рокот за ЕУ ги дели националистите од проевропските. Скандалот со мозоците ги допира институциите. Заплената на дрога поставува непријатни прашања.

Но Роми што палат гуми? Тоа е приказна во која владата е херој — бранител на законот, редот и „вистинските Македонци“ против беззаконие на малцинство што бара посебен третман.

Улогата на медиумите беше поучна. Додека другите приказни се развиваа, медиумите емитуваа три последователни дена сензационалистичко покривање на протестите. Некои повторно отворија дебати дали ромските деца треба да посетуваат училишта со етничките Македонци. Социјалните мрежи беа преплавени со илјадници говори на омраза. Ова не беше пасивно известување. Ова беше активно врамување.

Протестите би можеле да завршат утре. Грејс-период не чини ништо. Итната документација бара само кадар. Образовната патека може да се најави на една прес-конференција. Амнестијата за возила би донела приходи.

Владата не понуди ништо од ова. Решението би барало преговори, компромис и незабележлива, здодевна работа на владеење — и би ја тргнало приказната од екраните.

Математиката е едноставна. Решена криза исчезнува од вестите. Нерешена криза останува на екранот, потиснувајќи сè друго.

Што купува молкот

Обвинителот во судењето за пожарот ги обвини обвинетите дека одбиле да ја видат опасноста што со години постоела — пропуст на должност што чинел 63 животи.

Истите зборови важат и за ромската исклученост. Државата ги виде недостасувачките документи, недостапното образование, невозможната усогласеност. Имаше должност да постапи. Не постапи.

Сега последиците од таа негрижа горат на автопатите — и за владата, тоа не е проблем.

Тоа е решение.

Министерството за внатрешни работи не одговори на прашањата за дијалог со ромските заедници.

Судењето за пожарот во Кочани продолжува во четврток. Рокот за ЕУ е 10 февруари. Истрагата за мозочното ткиво е во тек.

Во Битола, гумите сè уште горат. На секој канал.