Од геополитички шок до внатрешна ерозија: каде завршува Европа кога правилата престануваат да важат

Сегашната геополитичка состојба не е класична криза со почеток и крај, туку транзиција кон поопасна фаза: свет во кој правилата се применуваат селективно, а моќта повторно станува главен аргумент. Политиката што ја артикулира Donald Trump не е исклучок, туку катализатор – таа го забрзува процесот во кој меѓународниот поредок се лизга од договорен кон ад-хок модел.

Примерот со Venezuela покажува како изгледа тој модел во пракса.

Заканите и реториката поврзани со Greenland го пренесуваат истиот принцип во европски контекст. Овде не станува збор само за територија, туку за преседан. Ако суверенитетот на сојузник може да се доведе во прашање со политичка изјава или притисок, тогаш целата архитектура на NATO станува условна.

Во сценарио на еднострано дејствување, НАТО не се соочува со надворешен непријател, туку со сопствена контрадикција. Алијансата нема механизам за справување со внатрешна агресија. Тоа не значи формален распад, туку функционален колапс: довербата исчезнува, координацијата слабее, а секоја држава почнува да размислува самостојно. Во безбедносна смисла, тоа е полошо од отворен конфликт – тоа е распад без јасна линија на одговорност.

Европа во такви услови се обидува да се заштити преку зајакнување на „тврдите“ политики. Одбраната, контролата и стабилноста стануваат централни категории. Но оваа трансформација има цена што ретко се анализира: внатрешната демократија станува покршлива, а социјалните политики се редефинираат како трошок, не како инвестиција.

Токму тука Ромите стануваат клучен аналитички показател.

Во рамките на European Union, Ромите постојат како концепт на хартија, но нивната реална положба директно зависи од политичката клима. Кога системите се под притисок, тие заедници што немаат институционална моќ, економски капитал или политичко влијание први ја губат заштитата. Тоа не е идеолошка одлука, туку функционална последица на криза.

Намалувањето на средствата за инклузија, слабеењето на антикриминациските механизми против дискриминација и зголемената толеранција кон националистички наративи не се изолирани појави. Тие се дел од поширок процес во кој државите се обидуваат да ја зачуваат контролата преку поедноставување на приоритетите. А во таква логика, Ромите не се перципираат како граѓани со права, туку како „социјален ризик“.

Ова ја открива суштинската слабост на сегашниот европски модел: тој функционира додека има стабилна надворешна рамка. Кога таа рамка се разнишува – било преку Венецуела, било преку Гренланд, било преку можен распад на НАТО – внатрешната кохезија почнува да пука по најслабите шавови.

Затоа анализата на Ромите не е маргинална тема, туку лакмусов тест. Ако Европа не е способна да ги заштити најранливите во време на геополитички притисок, тогаш таа не се соочува само со надворешна закана, туку со сопствена структурна криза.

Во таа смисла, вистинскиот ризик не е само дали НАТО ќе опстане или дали правилата ќе преживеат. Вистинскиот ризик е Европа да влезе во нова ера на „стабилна нестабилност“ – со силни институции на хартија и слаби општества во реалноста.

А Ромите, како и многу пати досега, не ја создаваат таа состојба – тие само први ја откриваат.