Како заврши 2025 за ромската политика во Западен Балкан, Македонија и Европа?

2025 година завршува како уште една пропуштена можност. За ромската заедница, ова беше година во која повторно се потврди она што одамна го чувствуваме: проблемот не е само во системот, туку и во оние што тврдат дека нè претставуваат во него.

Во Западниот Балкан, владите продолжија со старата пракса многу стратегии, многу извештаи и малку реална одговорност. Институциите зборуваат за инклузија, но во пракса ја одржуваат маргинализацијата. Средствата за ромски политики се минимални, имплементацијата е селективна, а контролата речиси непостоечка. Ромите и понатаму живеат без основни услови, додека институциите си ги перат рацете со бирократски формулации и „добри намери“.

Во Македонија, критиката мора да биде уште погласна. Државата со години се фали со „најдобар модел“ за ромска инклузија, но реалноста на теренот ја демантира таа слика. Институциите ја користат ромската заедница како доказ за мултикултурализам, без вистинска посветеност да се решат суштинските проблеми. Министерства, агенции и локални власти често ја префрлаат одговорноста едни на други, додека резултатите изостануваат.

Но одговорноста не е само кај владите. Ромските политичари и партии носат сериозен дел од вината за состојбата во 2025. Наместо да градат силна и независна ромска политичка структура, тие прифатија улога на тивки партнери во владејачките коалиции. Наместо да се борат за политики, се бореа за функции. Наместо јасен став, нудеа лојалност. Ова не е претставување ова е соучесништво во статус квото.

2025 јасно покажа дека не постои организирана, храбра и автономна ромска политичка сила. Ромската политика е фрагментирана, персонализирана и зависна од волјата на другите. Критика кон власта речиси и да нема, а кога ја има, таа е тивка и безопасна. Така не се менуваат политики, туку се одржуваат привилегии за малкумина.

Во Европа, институциите продолжија да ја третираат ромската заедница како проект, а не како политички субјект. Додека расизмот и антициганизмот растат, реакцијата на европско ниво останува бавна и претпазлива. Ромите се спомнуваат кога треба да се покаже вредносна ориентација, но ретко кога треба да се преземе политички ризик.

Она што ги поврзува сите овие нивоа е едно: целосно отсуство на одговорност. Владите не се чувствуваат обврзани да испорачаат резултати, институциите се кријат зад процедури, а ромските политички елити не покажуваат храброст да кажат „доста“.

2025 не заврши лошо затоа што немаше можности. Заврши лошо затоа што немаше политичка волја,ниту од мнозинските власти, ниту од ромските претставници. Без јасна структура, без самокритика и без храброст да се конфронтира моќта, ромската политика ќе остане заробена меѓу декларации и разочарување.

Ако 2026 повторно ја започнеме со истите луѓе, истите модели и истите изговори, тогаш не можеме да зборуваме за дискриминација како единствен проблем. Ќе мора да зборуваме и за одговорност.

2026 нема да биде поинаква сама по себе. Ако продолжиме да молчиме, да прифаќаме симболични позиции и да ги оправдуваме истите лица со истите изговори, тогаш соучествуваме во сопствената маргинализација. Време е да се побара одговорност од владите и институциите, но и од ромските политичари што предолго зборуваат во наше име без да носат резултати. Потребна ни е нова, храбра и независна ромска политичка структура што нема да бара дозвола да биде гласна. Не уште една стратегија. Не уште една функција. Туку политика што ќе се конфронтира, ќе инсистира и ќе менува. Ако тоа не го направиме сега, утре нема да имаме право да се прашуваме зошто ништо не се сменило.